KOŚCIÓŁ W CEREKWI

Kościół w Cerekwi istniał od niepamiętnych czasów. Pierwszą drewnianą świątynię pod wezwaniem św. Wawrzyńca wymienia Długosz około roku 1410. Jak wyglądała - nie wiadomo, choć bez wątpienia była to budowla drewniana. To z tego kościoła pochodzą najstarsze, zachowane zabytki:

POWIĘKSZ ZDJĘCIESłynny obraz "Madonna w gaju różanym" z ok. 1460. Przedstawia on Matkę Boską na półksiężycu, w promienistej mandorli. Ten typ przedstawienia nosi nazwę Assunty albo Matki Boskiej Apokaliptycznej. Sądzi się, że stanowił on pierwotnie środkowe pole ołtarza tryptykowego. Obecnie obraz znajduje się w Tarnowskim Muzeum Diecezjalnym (zdjęcie po lewej).

POWIĘKSZ ZDJĘCIEPóżnogotycki krucyfiks tęczowy z w. XV/XVI ze szkoły Wita Stwosza. Od 1974 roku umieszczony w ołtarzu głównym obecnego cerekiewskiego kościoła (zdjęcie po lewej),

Manierystyczny obraz z początku XVII w. “Chrystus depczący grzech”, malowany na desce cedrowej (zdjęcie po prawej).

Ciekawymi także zabytkami cerekiewskiego kościoła, choć pochodzącymi już z czasów późniejszych, są:

POWIĘKSZ ZDJĘCIEKamienna kropielnica z 1786 roku,

Obraz Matki Boskiej Śnieżnej z XVII w., przystrojony późniejszą drewnianą sukienką,

POWIĘKSZ ZDJĘCIEOsiemnastowieczny włoski obraz Matki Bożej Różańcowej,

Sygnaturka z 1790 roku. Napis na otoku: "AD.1790, X. A. KOWALSKI".

Kronika wspomina, że w 1553 otrzymał kościół dziesięcinę snopową z Wrzępi. W wizytacji z 1596 r. wzmiankowany był jako konsekrowany. Tenże kościół został jednak zniszczony i ogołocony (“desolatam, omni ornatu externo et interno orbatam”).POWIĘKSZ ZDJĘCIE Być może stało się to około roku 1647. W wizytacji 1664 mowa jest o fundacji “quondam” Ocieskich, co mylnie interpretowano jako datę budowy następnego kościoła. Pod tą datą kronikarz wspomina tylko budowę spalonej przez Węgrów i Kozaków plebanii. Podczas rozbiórki kościoła odkryto datę wyrzeźbioną na belce w zamknięciu prezbiterium “1680”.POWIĘKSZ ZDJĘCIE Właśnie z tym rokiem wiązać należy odbudowę, lub wzniesienie kolejnej świątyni. Kościół ten był kilkakrotnie remontowany. Większe prace, staraniem ks. Antoniego Kowalskiego, miały miejsce w końcu XVIII w., co potwierdza wizytacja z 1792, a ostatnie - również gruntowne - w 1879 r. W tej postaci kościół dotrwał do 1977 r.

Budynek kościoła był orientowany, jednonawowy, o konstrukcji zrębowej, zewnątrz oszalowany. Obejmował prezbiterium zamknięte trójbocznie, i kwadratową nawę. Po bokach prezbiterium symetrycznie rozmieszczone były przybudówki: zakrystia i skarbiec (ten ostatni dodany zapewne później). Z 1879 r. pochodziły szalunki z ozdobnym listwowaniem i częściowo otaczające korpus kościoła otwarte soboty. Dachy miał siodłowe, wsparte na odrębnych dla obu głównych członów budowli więźbach tak, że ich krótkie kalenice były różnej wysokości. Nad nawą wznosiła się zgrabna wieżyczka w stylu barokowym, gdzie w przeźroczystej latarni umieszczono sygnaturkę ufundowaną przez ks. Antoniego Kowalskiego w 1790 roku (dziś sygnaturka wisi w nowym kościele).POWIĘKSZ ZDJĘCIENad wejściem znajdowała się inskrypcja dotycząca odnowienia kościoła w 1879 roku. Wnętrze kościoła nakryte było sklepieniem płaskim, w nawie z fasetą. POWIĘKSZ ZDJĘCIEWiększość detalu ciesielskiego, w tym obramienia okien i wejść, nie była pierwotna. W czasie rozszalowywania ścian przed demontażem okazało się, że w wątku ścian tkwią inne, mniejsze i niżej posadowione otwory okienne, później zablendowane.

Ostatnia polichromia wewnętrzna pochodziła, z czasów renowacji, z końca XIX wieku. Wykonał ją Adolf Gucwa z Tarnowa (za 874 zł i wikt) według wskazówek Wydziału Towarzystwa Św. Łukasza w Krakowie. Jednakże w trakcie demontażu stwierdzono (głównie za ołtarzami bocznymi) relikty starszych malowideł, zapewne jeszcze z XVII w. Polichromia miała charakter figuralny i ornamentalny. W kościele stały trzy późnobarokowe ołtarze z końca XVIII w z późniejszymi uzupełnieniami. W głównym znajdował się - przestrzelony w czasie I wojny światowej - barokowy obraz Św. Wawrzyńca.POWIĘKSZ ZDJĘCIE Płaskorzeźbione drewniane antependium przedstawiało Ostatnią Wieczerzę wg Leonarda da Vinci. Ciekawym odkryciem było odnalezienie pod nim oryginalnej kamiennej mensy, na której widnieją dwa herby: Leliwa (najprawdopodobniej Stanisława Tarnowskiego) oraz Jastrzębiec (jego żony z Ocieskich). Ten ostatni zachowany fragmentarycznie. Zapewne mensa pochodziła jeszcze ze starszego kościoła. Herb Jastrzębiec widniał jeszcze na kamiennej chrzcielnicy. Obok kościółka stała drewniana dzwonnica z nadwieszoną izbicą i dachem namiotowym. Na jednej z belek widniała data jej budowy: 1875. Starszą dzwonnicę rozebrano przed tą datą, gdyż stała pochylona.

W roku 1977 kościółek zdemontowano i wraz z dzwonnicą zabrano do skansenu w Nowym Sączu, ale tam nie postawiono go ponownie. Drewno, z którego był zrobiony w jednej trzeciej okazało się spróchniałe w chwili rozbiórki. Duża część uległa destrukcji w trakcie magazynowania. Kościółek czeka jednak na odtworzenie, najpewniej, jako architektoniczna kopia, z nowego drewna. Razem z budynkiem przekazano też do Sądeckeigo Parku Etnograficznego niektóre elementy jego wyposażenia: ołtarze, ambonę, sprzęty liturgiczne, chorągwie i ornaty. I one czekają na zrekonstruowanie samego budynku kościoła, co nadal pozostaje w planach rozwojowych sądeckiego skansenu.

Dziś na placu po starym kościele stoi figura Matki Boskiej Różańcowej, która wcześniej znajdowała się obok kościółka i cztery różańcowe kapliczki. Są tam również kamienne nagrobki, jako że do XIX wieku chowano zmarłych wokół świątyni.

POWIĘKSZ ZDJĘCIEPOWIĘKSZ ZDJĘCIEDzwony zwykle były trzy. Najstarszy, barokowy, z 1642 roku, o średnicy 72 cm i wadze ok. 200 kg ma na imię "Jan". Na kloszu nosi łaciński napis: "Si Deus pro nobis quis contra nos" (Jeśli Bóg jest z nami, któż przeciwko nam). Odlał go w Gdańsku ludwisarz Gerhardt Benning. Dzwon uchował się sekwestracji podczas I wojny światowej, gdyż reklamował go Konserwator Zabytków w Krakowie. Dwa młodsze przetopiono “na armaty” (jeden o średnicy 80 cm w 1916 r., drugi o średnicy 70 cm w 1917). W 1924 r. proboszcz zamówił dwa nowe za 760 franków szwajcarskich i 73 centymy. Był to "Józef" w tonie F, 147 kg ważący i "Wawrzyniec". W czasie ostatniej wojny "Jan" szczęsliwie znowu ocalał, ponieważ został zakopany na działce, gdzie dziś stoi szkoła. Pozostałe zaginęły. Obecnie na modlitwę wołają: "Jan", “Miłosierdzie Boże”, dzwon w tonie G, ważący 545 kg i (nowy) “Św. Wawrzyniec” w tonie E, ważący 199 kg. Oba ufundowane w 1968 roku za sumę 111 600 złotych już do nowego kościoła. Wykonała je ludwisarska firma Felczyńskich z Przemyśla.

Głos dzwonu "Jan"... ...i wszystkich dzwonów

POWIĘKSZ ZDJĘCIEOrgany ośmiogłosowe pochodzą jeszcze ze starego kościoła. Przebudował je Tomasz Fall ze Szczyrzyca z poprzedniego instrumentu, którego data budowy umieszczona jest na największej piszczałce pryncypału. Po 1959 roku (kiedy to wieś zelektryfikowano) wyposażono je w elektryczną dmuchawę. Pedał do kalikowania jednak pozostał. Instrument był kilkakrotnie czyszczony i odnawiany. Obecnie gra na nim Roman Policht z Wrzępi (zdjęcie obok)

POWIĘKSZ ZDJĘCIEObecny, nowy kościół, nosi cechy stylu neogotyckiego. Zbudowano go z cegły i kamienia, według projektu inż Zbigniewa Solawy, po przeciwnej stronie drogi niż stary. Do jego budowy przymierzano się jeszcze podczas I wojny światowej i już w 1917 roku zebrano 7500 koron na ten cel. Niestety, dotkliwie zniszczyła je inflacja lat 20-tych. Fundamenty wylano dopiero w 1930 roku, ale czasy szalejącego kryzysu gospodarczego ponownie wstrzymały dalsze roboty do 1938 roku . Być może zaważyła tu też zmiana proboszcza w 1932. Wojna, która rozpoczęła się w 1939, po raz trzeci zahamowała budowę. Kamień węgielny poświęcono dopiero w 1948 roku, a kościół konsekrowano w 1952. Na przedwojennych fundamentach, które były trochę krótsze pod prezbiterium, położono nowe. Uzupełniono fundament pod zakrystią i zmodyfikowno pod kaplicą. Żebra sklepień wykonano z żelbetu. W trakcie budowy oryginalny projekt nieco zmieniano. Wieża, która pierwotnie miała być na całej wysokości czworoboczna z wąskimi małymi okienkami jak obronna baszta, ostatecznie górny odcinek ma ośmioboczny. Dostała też potrójne duże okno od frontu i okrągłe z boków. Modyfikacji uległ też hełm wieży. Projekt przewidywał prosty, wąski ostrosłup, węższy u podstawy od górnej powierzchni wieży. Ostatecznie wprowadzono zmiany i dach uzyskał kształt jaki ma dziś. Od 1998 pokryty jest miedzianą blachą. Trójnawowy korpus długi jest na 50 metrów i 20 szeroki. Wieża sięga 42 metrów wysokości.

POWIĘKSZ ZDJĘCIE POWIĘKSZ ZDJĘCIE

POWIĘKSZ ZDJĘCIE

Parafia prawdopodobnie z XII wieku, fundacji rycerskiej. Obecnie obejmuje Cerekiew, Bessów, Bieńkowice, Cząsławice, Wrzępię i Bajdów. W 1500 roku włączono do parafii wieś Łany. Do roku 1888 należały do niej także Okulice, Bratucice, Buczków, Dąbrówka, Dębina i Michala. Proboszczowie w dawnych czasach, piastując godności w wielkich miastach, nie mieszkali w Cerekwi. Służbę w ich imieniu pełnili wikariusze. Pierwszym znanym z imienia gospodarzem parafii cerekiewskiej był ks. Marcin ze Strobowa, prebendarz w Cerekwi, który piastował tę funkcję około roku 1550. Inne źródło wymienia jednak w tym czasie innego plebana.

1525 - 1555 - ks. Adam Plebanus,

1556 - 1595 - ks. Jakób Bavarius,

1595 - 1602 – ks. Jędrzej Chruściński,

1602 - 1647 - ks. Mateusz (Maciej) Majaczewski,

1647 - 1687 - ks. Aleksander Kownacki,

1687 - 1690 - ks. Krzysztof Tarnowski, kanonik warszawski i krakowski,

1690 - 1726 - ks. Mateusz Jagielski, doktor filozofii,

1727 - 1735 - ks. Wilhelm Rodberson (Rolertson), kanonik poznański, a proboszcz cerekiewski,

8 maja 1735 - 1766 - ks. Józef Łukaszkiewicz. W latach 1756 – 1778 kronika odnotowuje ks. wikarego Franciszka Szczepańskiego, który postawił w Cerekwi wikarówkę i szpital dla ubogich w miejscu zwanym "Dziadowizną".

1766 - 1781 - ks. Jan Nepomucen Folgiert,

W 1781 roku wymienia się jako proboszcza parafii ks. Stanisława Karońskiego.

1784 – 7. V. 1788 proboszczem był ks. Hippolit Duchnowski (zmarł w wieku 37 lat, wg przekazu pochowany w Cerekwi).

1789 – 24. VI. 1812 - ks. Antoni Kowalski, (zmarł na wodną puchlinę w wieku 53 lat, pochowany przy kościele, w tyle wielkiego ołtarza).

29. XI. 1812 – 21. IV. 1866 - ks. Franciszek Ksawery Matlakowski (pochowany w Cerekwi).

27. IX. 1866 – 1884 - ks. Wojciech Towarnicki, odnowiciel drewnianego kościoła.

13. X. 1884 – 30. I. 1917 - ks. Michał Nalepa, budowniczy plebani (pochowany na cmentarzu rzymskokatolickim w Cerekwi).

10. V. 1917 – 29. IV. 1932 - ks. Władysław Osmólski (spoczywa w kaplicy cmentarnej w Cerekwi).

22. XII. 1932 – 29. V. 1973 - ks. Jan Złotnicki, budowniczy nowego kościołą (pochowany 9. IV. 1988 w kaplicy cmentarnej w Cerekwi).

10. VIII. 1973 – 21. VIII. 2003 - ks. Józef Korzeń, odnowił dach na kościele, powiększył cmentarz, jeden z budowniczych kaplicy we Wrzępi.

21. VIII. 2003 – do dziś - ks. Józef Sadowski

opracował: Zbigniew Bachmiński

Źródła:

Liber Beneficiorum, J. Długosz

Liber Memorabilum Parochiae Cerekiew Confectus A. D. 1866.

Elenchus Parochorum Ecclesiae Cerekieviensis ab A. D. 1525.

Sądecki Park Etnograficzny, Kościoły drewniane. Stowarzyszenie Historyków Sztuki. Kraków 1994.

F. Kiryk, Z. Ruta. Bochnia, Dzieje miasta i regionu. Kraków 1980.

Miesięcznik “Ziemia Bocheńska”

Rocznik Diecezji Tarnowskiej, 1967.

Historia Parafii Okulice

Wywiady z mieszkańcami

http://www.tarnowskie.koscioly.sl.pl/nieistnieja/c/cerekiew.htm

http://wyburzone.pl/wsie/cerekiew/cerek1.html

© copyright 2002-2007 by z.bachminski - all rights reserved